Keşfet
Ülkeler/Amerika Birleşik Devletleri

Ülke odası

Amerika Birleşik Devletleri

Amerika sinemaya türü verdi; imza türün içinde atılır.

Bir filmi kaçıncı kez anlattığında senin olur?

Burada kimse sıfırdan başlamadı.

Fark, aynı hikâyeyi kimin eline verdiğinde ortaya çıkıyor.


Amerikan sineması bir sanat hareketiyle başlamadı. Bir işletmeyle başladı.

Önce fabrika kuruldu. Yönetmen maaş alıyordu. Film ona veriliyordu. Bitince sıradaki geliyordu. Kimse "Ne anlatmak istiyorsun?" diye sormuyordu. Daha pratik bir soru vardı: "Kaç günde teslim edersin?"

İşin garibi, bu sistemin içinden beklenmedik bir şey çıktı. Aynı hikâyeler dönüp duruyordu: kovboylar, dedektifler, gangsterler, küçük kasabalar, birbirine âşık çiftler... Türler değişmiyordu ama filmler birbirine benzemiyordu. Kalıp aynıydı; kalıbın içinde duran insan değişiyordu.

1934'te bir liste geldi. Nelerin gösterilemeyeceğinin listesi. Yatak odaları, fazla kan, suçun ödüllendirilmesi, öpüşmenin süresi... Sayfalar dolusu yasak.

Devamını oku

Normalde sansür üslubu öldürür. Hollywood'da tuhaf bir şey oldu. Gösteremediklerini ima etmeyi öğrendiler. Kapılar kapanmaya başladı. Gölgeler konuştu. İki cümlenin arasındaki sessizlik bazen diyalogdan daha çok şey anlattı. Seyircinin hayal gücü ilk kez filmin ortağı oldu.

Daha da ilginci, bunu ilk fark edenler Amerikalılar değildi.

Paris'te birkaç genç eleştirmen, Hollywood'un "iyi iş çıkaran profesyoneller" diye gördüğü yönetmenlerin filmlerini yan yana koymaya başladı. John Ford'un dünyası başka bir dünyaydı. Hawks'ın ritmi başkaydı. Hitchcock aynı korkuyu her filmde yeniden kuruyordu. Amerika, kendi yönetmenlerinin imzasını önce Fransa'nın gözünden gördü.

Kelime 1962'de Andrew Sarris'le Amerika'ya geri döndü. Bir yıl sonra Pauline Kael ona sert bir itiraz yazdı. Tartışma aslında hiç bitmedi. Belki de bitmemesi gerekiyordu.

Sonra sistem yeniden değişti. 1948'de stüdyolar salonlarını kaybetti. Televizyon seyirciyi evde tuttu. 1960'ların sonunda sinema okullarından çıkan genç yönetmenler kapıyı çaldı. Yaklaşık on yıl boyunca Hollywood gerçekten yönetmenlerin sineması oldu.

Ardından 1975'te bir köpekbalığı, 1977'de bir uzay gemisi geldi. Endüstri yeni formülünü buldu. Yönetmenler gitmedi; ama bu kez filmler yeniden markaların etrafında kurulmaya başladı.

Amerikan sinemasının en ilginç tarafı da burada yatıyor. Kendi mitlerini yaratan da o oldu, o mitleri parçalayan da. Kahramanın haklı olduğu western'i de çekti; aynı kahramanın sorgulandığı western'i de. Aynı ülke, aynı endüstri, aynı tür.

Bu oda yeni hikâyeler anlatan yönetmenlerle ilgili değil.

Bu oda, herkesin bildiği bir hikâyeyi eline aldığında onu artık kimsenin filmi değil, yalnızca kendi filmi hâline getirebilen yönetmenlerle ilgili.


Zincir

Bir film diğerini doğurur

  1. The General · 1926

    The General

    Tren gerçekten köprüden düştü. Sessiz sinemanın en pahalı tek çekimi ve seyirci güldü.

  2. City Lights · 1931

    City Lights

    Sesli sinema gelmişti, Chaplin geçmeyi reddetti. Son sahnede tek kelime edilmez ve her şey anlaşılır.

  3. Stagecoach · 1939

    Stagecoach

    Bir tür burada kuruldu: dokuz kişi, bir araba, bir çöl. Sonraki elli yıl bu kalıbı doldurmakla geçti.

  4. Citizen Kane · 1941

    Citizen Kane

    Yirmi beş yaşında bir adama tam yetki verildi. Bir daha kimseye verilmedi.

  5. Double Indemnity · 1944

    Double Indemnity

    Yasak listesi yüzünden gösterilemeyen ne varsa ima edildi. Sansür üslubu öldürmedi, keskinleştirdi.

  6. Singin' in the Rain · 1952

    Singin' in the Rain

    Hollywood sesli sinemaya geçişini yirmi beş yıl sonra komedi olarak anlattı. Kendine güldüğü nadir anlardan.

  7. Vertigo · 1958

    Vertigo

    Gösterime girdiğinde soğuk karşılandı. Elli yıl sonra en iyi film listelerinin başına geçti.

  8. Imitation of Life · 1959

    Imitation of Life

    Melodram "kadın filmi" sayılırdı, ciddiye alınmazdı. Amerika'nın ırk ve sınıf meselesi en açık burada konuşuldu.

  9. Bonnie and Clyde · 1967

    Bonnie and Clyde

    Yasak listesi çöktü. Suçlular kahraman oldu ve stüdyolar seyircinin ne istediğini bilmediğini anladı.

  10. The Godfather · 1972

    The Godfather

    Stüdyo başka bir yönetmen istiyordu, başka oyuncular istiyordu. Kaybetti, ve on yıl boyunca yönetmenlere karışmadı.

  11. Taxi Driver · 1976

    Taxi Driver

    Şehir, yalnızlık ve şiddet. Amerikan sinemasının kendi hastalığına en yakından baktığı an.

  12. Star Wars · 1977

    Star Wars

    Ve iki yıl sonra her şey değişti. Bir film değil bir evren satıldı; endüstri bir daha eski hesabına dönmedi.

  13. Blue Velvet · 1986

    Blue Velvet

    Bakımlı bir bahçenin altında kesik bir kulak. Banliyönün altında ne olduğu sorusu buradan sonra hiç kapanmadı.

  14. Do the Right Thing · 1989

    Do the Right Thing

    Sonundaki iki alıntı birbiriyle çelişir ve film hangisinin doğru olduğunu söylemez. Otuz yıldır tartışılıyor.

  15. Pulp Fiction · 1994

    Pulp Fiction

    Video mağazasında öğrenilenler sinemaya geri verildi. Sıra bozuldu, diyalog konudan uzaklaştı ve bağımsız sinema gişeye çıktı.

  16. Get Out · 2017

    Get Out

    Herkesin bildiği bir tür, kimsenin o güne kadar söylemediği bir şeyi söylemek için kullanıldı. Soru başladığı yere döndü: bir hikâye kaçıncı kez senin olur?

Damarlar

Bir ülkenin sineması kimlerle, nasıl yön değiştirdi.


Bugün

Bunlar son yılların filmleri. Şimdi yüz yıl geriye, kimsenin sanat yaptığını düşünmediği bir fabrikaya gidiyoruz.


Evrenler

Amerika sinemayı neye çevirdi

Fabrikadaki canavarlar

Fabrikadaki canavarlar

1931'de bir stüdyo dokuz ay arayla iki korku filmi çıkardı ve ikisi de para kazandı. Ondan sonra yapılan şey basitti: canavar bir ürün grubu olarak ele alındı. Aynı makyaj ustası, aynı setler, aynı arka bahçe, on beş yıl.

Adadan getirilen

Adadan getirilen

Buyurun, yaklaşın. Dünyanın sekizinci harikasını göreceksiniz: zincire vurulmuş, sahneye çıkarılmış, bilet karşılığı seyredilen bir dev. Filmin içindeki adam da tam olarak bunu yapıyor — bir ekip topluyor, adaya gidiyor, yaratığı şehre getiriyor ve kapıda bilet kesiyor. Yetmiş yılda üç kez çekildi ve üçünde de aynı şey oldu.

Sözleşme

Sözleşme

Yönetmen, ücretinden feragat etti. Karşılığında devam filmi hakları ile ürün haklarını istedi. Stüdyo bunları değersiz buldu ve verdi. Film 1977'de gösterime girdi; o hakların bugünkü değeri, filmin bütçesinin binlerce katı. Sinemada hangi anlaşmanın hangi filmden önemli olduğu sorusu buradan sonra ciddiye alındı.

Star Wars · George Lucas · 1977
Star Wars
George Lucas · 1977

Bir buçuk saatlik bir macera filmi. İçindeki her fikir başka filmlerden alınmış, ve hiçbiri o güne kadar bu şekilde bir araya gelmemişti.

Star Wars: Episode III - Revenge of the Sith · George Lucas · 2005
Star Wars: Episode III - Revenge of the Sith
George Lucas · 2005

Üçlemenin son filmi, ilk üçlemenin başlangıcına bağlanmak zorundaydı. Serinin en zor işi buydu ve film bunu bilerek çekildi.

Ayakta kalmak

Ayakta kalmak

Senaryoyu oyuncu yazdı. Üç günde. Stüdyo senaryoyu satın almak istedi, oyuncu satmadı. Şartı tekti: başrolü ben oynayacağım. Bütçe küçüldü, ücret düştü, film çekildi. O yıl en iyi film Oscar'ını aldı. Ardından beş devam filmi, iki yan seri ve elli yıl geldi.

Şirket

Şirket

Gemi bir kamyon. Mürettebat maaşlı çalışan; ilk sahnede yemek masasında prim pazarlığı yapıyorlar. Yaratık ortaya çıktığında asıl mesele şu oluyor: şirket bunu zaten biliyordu ve mürettebatı harcanabilir olarak yazmıştı. Dört film, dört ayrı yönetmen. Her biri seriyi devraldı, kendi filmini yaptı, bıraktı.

Rakamlar

Rakamlar

Bütçe: 300.000 dolar. Çekim süresi: yirmi gün. Gişe: 70 milyonun üstü. Yönetmenin ücreti: 10.000 dolar. Baş oyuncunun ücreti: 8.000 dolar. Maske: bir dükkândan alınmış hazır bir maske, boyası çıkarılmış. Serideki film sayısı: on bir. Aradan geçen yıl: kırk dört. Bu rakamların dışında söylenecek fazla bir şey yok; alt tür tam olarak bu tablodan doğdu.

Halloween · John Carpenter · 1978
Halloween
John Carpenter · 1978

Kamera katilin gözünden bakıyor ve seyirci onun yerine geçiyor. Bu tek karar bütün bir alt türün kuralını yazdı.

Cumartesi matinesi

Cumartesi matinesi

Otuzlarda çocuklar cumartesi öğleden sonra sinemaya giderdi. On beş dakikalık bölümler, her hafta bir tane, sonu hep uçurumun kenarında biterdi. İki adam kırk yıl sonra o programı hatırlayıp aynı şeyi bir kerede, iki saatte yapmaya karar verdi. Kırbaç, şapka, harita, tuzak. Yenilik yok — sadece iyi yapılmış eski bir şey.

Raiders of the Lost Ark · Steven Spielberg · 1981
Raiders of the Lost Ark
Steven Spielberg · 1981

Açılış sahnesi filmin geri kalanını anlatmadan kahramanı tanıtıyor: korkuyor, yanılıyor, kaçıyor ve yine de gidiyor.

Yanlış adam

Yanlış adam

Rolü önce başkalarına teklif ettiler; kabul eden olmadı. Sonuçta bir televizyon komedyeni işe alındı ve aksiyon kahramanı birdenbire yorulan, kanayan, korkan biri oldu. Bir de şu var: film Noel'de geçiyor ve otuz yıldır insanlar bunun Noel filmi sayılıp sayılmayacağını tartışıyor. Bu tartışma serideki bazı devam filmlerinden daha uzun sürdü.

Die Hard · John McTiernan · 1988
Die Hard
John McTiernan · 1988

Bütün film tek bir binada geçiyor. Mekânın sınırlı olması aksiyonu kısıtlamıyor, tam tersine ona bir plan veriyor.

Döngü

Döngü

Gelecekten bir makine gönderilir. Görevi bir kadını öldürmektir. Aynı gelecekten bir insan gönderilir. Görevi onu korumaktır. Kadın çocuğunu doğurur, çocuk geleceği kurtaracaktır. Yani makineyi gönderen olay, makinenin engellemeye çalıştığı olayı zaten yaratmıştır. Altı film boyunca bu döngü kırılmaya çalışıldı ve her seferinde yeniden kuruldu.

The Terminator · James Cameron · 1984
The Terminator
James Cameron · 1984

Altı buçuk milyon dolarlık bir film. Makine yavaş yürüyor çünkü hızlı yürütecek bütçe yoktu, ve bu onu daha korkutucu yaptı.

Bardaktaki su

Bardaktaki su

Filmin en çok hatırlanan sahnesinde hiçbir şey görünmüyor: bir bardak su, yüzeyinde halkalar, uzaktan gelen bir titreşim. Yaratıklar toplam on beş dakika ekranda. Geri kalan her şey bekleme. Ürün anlaşmaları çekimler başlamadan imzalanmıştı; oyuncakların tasarımı, filmdeki dinozorların tasarımıyla aynı anda yapıldı. Bilgisayar efektinin sinemayı devraldığı tarih olarak bu film gösterilir, ve doğrudur.

Jurassic Park · Steven Spielberg · 1993
Jurassic Park
Steven Spielberg · 1993

Dinozorların çoğu aslında kukla. Bilgisayar yalnız hareket gerektiğinde devreye giriyor, ve bu karışım otuz yıl sonra hâlâ ikna ediyor.

Sıradaki

Sıradaki

Önce tek tek filmler vardı. Sonra 2008'de bir stüdyo, birbirine bağlanan filmlerden oluşan bir yayın planı açıkladı: her film bir sonrakini hazırlayacak, hiçbiri tam olarak bitmeyecek. Plan tuttu. On yıl içinde dünya gişesinin en büyük payı bu filmlere gitti. Yönetmenler geldi ve gitti; bazıları işten ayrıldı, bazıları kovuldu, biri filmini kendi adıyla imzalamayı reddetti. Evren kaldı.

Bu bölümdeki filmlerin çoğu iyi filmler. Bazıları kusursuz. Ama hiçbiri kimsenin değil. Bir yönetmen seriye girer, işini yapar, çıkar. Seri devam eder. Sonrakini başkası çeker, ondan sonrakini bir başkası. Ortada bir üslup vardır ama kimseye ait değildir; bir dünya vardır ama onu kuran kişi çoktan gitmiştir. Amerika sinemaya bunu da öğretti: bir filmi kimsenin olmadan da sonsuza kadar anlatabilirsin.